تاريخ درج خبر 8 شهريور 1384
بررسي رويتپذيري هلال صبحگاهي رجب 1426 در پهنهي ايران با استفاده از معيار برنارد يالوپ
با سلام خدمت همهي شكارچيان
همانطور كه مطلع هستيد، صبحگاه 12 شهريور 1384 هلالي بسيار جذاب در پهنهي ايران ديده خواهد شد. در واقع بعد از هلال ركوردشكن رجب 1423 اين اولين باري است كه ميتوان حد جدايي به دست آمده توسط استاد گرامي جناب آقاي قاضيميرسعيد را كاهش داد. طي سالهاي گذشته رقابت بر سر شكستن دو ركورد معروف سن هلال و جدايي زاويهاي در دنيا به خصوص ايران بالا گرفته است كه اولين و معروفترين آن، شكستن ركورد جدايي جيمز استم به دست استاد گرامي جناب آقاي موحدنژاد بود كه همانطور كه مستحضر هستيد اين ركورد يك سال بعد از آن توسط سيد محسن قاضيميرسعيد شكسته شد. در حال حاظر ركورد فوق با توجه به پذيرش مجلهي معروف Sky & Telescope برابر 515/7 است كه ميتوان اميدوار بود كه در هلال فوق اين ركورد در مناطق غربي ايران بهبود يابد. اما نكتهي جالب توجه در اين هلال قرار گرفتن ماه در اوج مداري خود است. بهطوري كه فاصلهي ماه از زمين حدود 405 هزار كيلومتر و حدود 2 روز از اوج ماه گذشته است. اين مسأله باعث خواهد شد تا قطر زاويهاي ماه و در نهايت ضخامت كمان ماه مقداري كاهش يابد كه اين مسأله بر رويت اين هلال باريك بيتأثير نخواهد بود. در واقع بايد تا زمان رويت صبر كنيم تا تأثيرات آن را مشاهده كنيم. اما اين نكته را نيز در نظر داشته باشيم كه اختلاف ضخامت مياني هلالهايي مانند اين هلال با زمان حضيض تنها يك ثانيه قوسي است. اين مسأله درست است كه ماه در اوج قرار دارد ولي نبايد فراموش كنيم كه ما با يك كمان 55/0 درصدي از ماه سروكار داريم نه قطر كامل ماه!!! اما شايد بتوان گفت كه ارتفاع و مكث بسيار مناسب در كنار جدايي خوب آن از خورشيد كمك شاياني به رويت آن خواهد كرد و ميتوان به جرات گفت كه بعد از چند سال با هلالي بينظير روبهرو خواهيم شد. از دیگر نکات جالب این هلال می توان به عرض دایره البروجی ماه اشاره کرد که حدود مثبت 3 می باشد.
در اين مقاله سعي داريم تا با توجه به حل پارامتر q، خطوط رويتپذيري هلال فوق را به شما نشان دهيم تا انشاالله با يك برنامهريزي حساب شده به شكار هلال فوق برويد.
همانطور كه ميدانيد شرايط رويت هلال در هلالهاي صبحگاهي متفاوت با شرايط هلالهاي شامگاهي است. در يك هلال شامگاهي رصدگر بعد از غروب خورشيد به جستجوي هلال ميپردازد و هلال را دقايقي بعد از غروب خورشيد به دام مياندازد. شرايط رويت هلال صبحگاهي عكس شامگاهي است و رصدگر بعد از طلوع ماه، هلال را رويت خواهد كرد. بررسي هلالهاي بحراني شامگاهي حاكي از آن است كه اغلب آنها زماني رويت شدند كه خورشيد حدود 5 درجه در زير افق قرار گرفته است (زمان ديدار). اما اين لحظه در هلال صبحگاهي لحظهي وداع است و تقريباً از اين لحظه به بعد است كه رصدگر نميتواند هلال را رويت نمايد. حال اگر بخواهيم خطوط رويتپذيري را براي هلالهاي صبحگاهي رسم نماييم تكليف چيست؟
وقتي اولين زمان رويت هلالهاي صبحگاهي نزديك به لحظهي طلوع ماه است پس بديهي است كه ميتوان خطوط را در اين لحظه رسم كرد. اما اگر بخواهيم خطوط را براي يك هلال بحراني و ركوردشكن رسم نماييم بهتر است در زمان وداع باشد. به بياني ساده، با كشيدن حد نهايي رويت به رصدگر اعلام خواهيم كرد كه در نهايت بايد در كجا موضع بگيرد. در واقع كار رصدگر بعد از طلوع ماه با رويت هلال بحراني، تازه آغاز ميگردد و در واقع هر چه بيشتر اين هلال را ببينيد ركورد بهتري را بر جاي خواهد گذاشت.
حال بررسي خطوط رويتپذيري هلال فوق با استفاده از معيار برنارد يالوپ از قرار زير است.
بررسيهاي پارامتر q در لحظهي قرارگيري خورشيد در ارتفاع منفي 5 درجه حاكي از آن است كه خط D معيار يالوپ (خط قرمز رنگ) به شكل منحني از «بندر تركمن» واقع در استان گلستان با مشخصات 36 درجه و 54 دقيقهي شمالي و 54 درجه و 04 دقيقهي شرقي آغاز، و در روستاي «قلعهرم» واقع در استان سيستان و بلوچستان با مشخصات 30 درجه و 16 دقيقهي شمالي و 61 درجه و 14 دقيقهي شرقي پايان مييابد. در بالاي اين خط هلال با ابزار مناسب قابل رويت است و در زير اين خط هلال قابل رويت نيست. اما همگي ميدانيم كه خط D، چندين بار توسط رصدگران ايراني و خارجي به زير سوال رفته است كه بهترين آن توسط آقاي عليرضا موحدنژاد در هلال جماديالثانيه 1422 صورت گرفت كه پارامتر q در زمان رويت اين هلال معادل 273/0- بوده است (لازم به ذكر است كه قبلاً اين پارامتر به اشتباه 277/0- ذكر ميشده كه به دليل محاسبه در لحظهي Best Time است اما ايشان هلال را حدود يك دقيقه بعد از لحظهي قرار گيري خورشيد در ارتفاع منفي5 درجه رويت كردهاند). بر اين اساس خط q=-0.273 در لحظهي قرار گيري خورشيد در ارتفاع منفي 5 درجه، به شكل يك منحني از «نفتشهر» در استان كرمانشاه با مشخصات 34 درجه شمالي و 44 درجه و 29 دقيقهي شرقي آغاز و در جزيرهي «تنب بزرگ» واقع در استان هرمزگان با مشخصات 26 درجه و 16 دقيقهي شمالي و 55 درجه و 18 دقيقهي شرقي پايان مييابد. ملاحظه ميكنيد كه هلال در اكثر مناطق ايران با ابزار قابل رويت است به طوريكه هر چه به سمت جنوب شرق برويم به ابزار قدرتمندتري احتياج پيدا ميكنيم. اما با توجه به ركورددار بودن اين هلال در جدايي زاويهاي، سعي كرديم تا در لحظهي قرارگيري خورشيد در ارتفاع منفي 5 درجه، خط جدايي زاويهاي را رسم نماييم تا نهايت ركوردشكني در لحظهي وداع مشخص گردد. بر اين اساس اين خط نيز به شكل يك منحني از روستاي مرزي «مقصودلو» واقع در استان اردبيل آغاز و در بندر امام خميني واقع در استان خوزستان پايان مييابد. بر اين اساس شرايط ركوردشكني تنها در منطقهاي در غرب ايران مناسب است. در عين حال به ياد داشته باشيد كه حتي با موضعگيري در شرق اين خط ركورد جدايي زاويهاي هلالهاي صبحگاهي را نيز خواهيد شكست.
بر اين اساس بهترين نقطهي رويت اين هلال در پاسگاه مرزي جهانباني در استان خراسان و بدترين آن در جزيرهي فارسي خواهد بود. در جدول زير بررسي نوار مرزي ايران و مقدار بيشينه و كمينهي پارامترهاي رويتپذيري را به شما نشان ميدهد.
براي سهولت استفاده از اين جدول، نقشهاي تهيه شده كه به بررسي نقاط بيشينه و كمينهي اين هلال در پهنه ايران ميپردازد.
حال پس از بررسي اين هلال در پهنه ايران سري هم به چگونگي رويت آن ميزنيم.
ماه در اين روز در صورت فلكي اسد نزديك به ستارهي قلبلاسد قرار دارد و بالاتر از آن سيارهي گريزپاي عطارد راهنماي بسيار خوبي براي رويت اين هلال جذاب ميباشد. براي پيدا كردن هلال ميتوانيد از دو روش كمك بگيريد. اولين روش براي دوستاني است كه قصد استفاده از تلسكوپ قطبي شده و موتور ردياب را دارند كه مسلماً حتماً بايد يكي دو شب قبل آن را با ماه تنظيم (فوكوس) و از قطبي بودن آن اطمينان حاصل نمايند. چرا كه باريكي و كم فورغ بودن هلال و در عين حال زمان بسيار كم براي رويت باعث خواهد شد كه هلال رويت نشود. از طرفي بسته به بزرگنمايي تكلسكوپ سعي كنيد تا با سيستم GOTO مركز كمان (لبههاي ماه) را نشانه رويد تا هلال درست در وسط ميدان ديد شما قرار بگيرد. اين مسأله را نيز به ياد داشته باشيد كه هر چه تلسكوپ بزرگتري (به دليل جمعاوري نور بالا) داشته باشيد شانس رويت اين هلال بالاتر است. از طرفي در صورت داشتن غبار ميتوانيد اميدوار باشيد كه با يك بزرگنمايي بالا هلال را رويت كنيد. بدون شك استفاده از تلسكوپ مجهز، بهترين وسيله براي رويت چنين هلال باريكي است. دومين روش استفاده از دوچشميهاي قوي مانند 150×40 است. مزيت چنين دوربينهايي علاوه بر قدرت اپتيك بالا، تجيز بودن آن به سيستم مختصات سمت و ارتفاعي است. در سمت اين دوربينها مختصات بر اساس ميلينيم ميباشد كه در دوربينهاي آمريكايي هر 360 درجه 6400 ميلينيم و در دوربينهاي روسي هر 360 درجه برابر 6000 ميلينيم است. اينگونه دوربينها پس از تراز دقيق، كارايي بسيار بالايي دارند (به ياد داشته باشيد كه ركوردشكني آقايان موحدنژاد و قاضيميرسعيد با استفاده از اين سيستم بوده است). اما اگر هيچكدام از اين ابزار را در اختيار نداشتيد، بدانيد كه باز هم ميتوانيد هلال را رويت كنيد. بهترين روش استفاده از سمت عطارد در لحظهي رويت هلال است. به اين معني كه ابتدا مكان رويت هلال را از قبل مشخص كرده و منتظر عبور عطارد از آن سمت ميشويم. سپس سمت دوربين را در همان محل قفل كرده و ارتفاع دوربين را به اندازهي يك درجه از عطارد به سمت بالا جابهجا ميكنيم. حال بايد صبر كنيد تا در لحظهي محاسبه شده هلال وارد ميدان ديدتان شود. اگر هم اين روش را نخواستيد اجرا كنيد ميتوانيد از شاخص عطارد در افق كمك بگيريد. اختلاف سمت عطارد با ماه در هنگام رويت حدود 4 درجه دارد.
در پايان اميدوارم كه همهي شما رصدگران محترم در رويت اين هلال جذاب و كم فروغ موفق باشيد.
با تشكر
علي ابراهيمي سراجي از گروه تحقيقاتي حلقهي الماس